पर्वत जिल्लाको कुश्मा नगरपालिकास्थित शिवालय गुठी हाताभित्र पर्ने ऐतिहासिक इनारको उत्खनन सुरु गरिएको छ । विगत लामो समयदेखि कंक्रीटको ढलन गरी पुरिएको अवस्थामा रहेको इनारको यतिखेर उत्खनन गरी संरक्षण गर्न लागिएको हो ।
कुश्मा नगरपालिकाको वडा ६ मा पर्ने शिवालयचोक भन्दा केही माथि रहेको इनार स्थानीयबासीका अनुसार २ सय वर्ष भन्दा बढी पुरानो मानिन्छ । ठुला छपनी ढुंगाले चिटिक्क चिनेर तयार पारिएको इनारको सतहदेखि माथिसम्म पर्खाल लगाइएको थियो । इनारछेउ हुने गरी खनिएको पक्की सडक र लगाइएको मेशीनरी वालका कारण इनारको पर्खाल भत्किएर जिर्ण बनेको थियो ।
करीव ५० फीट गहिराइ रहेको इनारको केही तलसम्म ढुंगाको सिढी लगाइएको पाइन्छ । इनारको लम्वाइ करीव ८ मीटर छ भने चौडाइ औसतमा ५ मीटर छ । सिढी सकिएसँगै इनारको सतह मुन्तिर दुईतिर थप गहिराइमा पानीकोे मूल रहेको स्थानीयबासी राम गिरी बताउनुहुन्छ । स्थानीयबासी गिरीका अनुसार हिउँदको समयमा पहिले मानिसहरु पानी लिन सिढी मार्फत् इनारको मुन्तिरसम्म पुग्नु पर्दथ्यो भने पानी वर्षात्को समयमा भने सतहमै पानी हुन्थ्यो । पहिले मानिसहरुले गाग्री डोरीमा बाँधेर डुबुल्की लगाई पानी निकाल्ने गर्दथे ।
कुनैबेला स्थानीयवासीको पिउने पानीको स्रोत रहेको इनार दुई दशक भन्दा बढी कंक्रीटको ढलनबाट पुरिएको थियो । अहिलेको शिवालय चोक आसपासको खेतीयोग्य जग्गामा पहिले वर्षाको समयमा धान रोप्ने पानीको स्रोत इनारकै पानी हुने गर्दथ्यो । स्थानीबासीका अनुसार वर्षाको समयमा इनारबाट बग्ने पानीले धान रोप्ने बेला खेतमा एकैपटक चार हल गोरु चलाइन्थे । घरघरमा पाइप धारा जडान नहुँदासम्म कुश्मा बजार र आसपासका क्षेत्रमा इनारकै पानीले मानिसहरुले आफ्नो तिर्खा मेटाउने गर्दथे । घरघरमा धाराको सुविधा भएपछि भने इनारको पानी संरक्षणमा स्थानीयबासीको रुचि घट्न पुगेको हो ।
प्राचीन कालमा पुर्खाहरुले करीव दुई किलोमिटर टाढा पर्ने खरेहाबाट कुलो बनाइ पानी ल्याएर इनारमा खसालेको सुन्दै आएको युवा सामाजिक व्यक्तित्व शंकर गिरी बताउनुहुन्छ । इनार आसपास विभिन्न थरीका फलफूलका रुखहरु, ठुलठुला वरपिपलका रुखहरुको शीतल छहारी रहेको रमणीय पर्यावरण थियो । ऐतिहासिक इनार धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व रहेको शिवालय गुठी हातामा आँप, भूईकटहर, कटहर, अम्वा, रुद्राक्ष लगायतका फलफूलका रुखहरु प्रशस्त थिए । महन्त धनराज गिरीले ३ सय वर्ष पहिले स्थापना र संरक्षण गर्दै आएको शिवालय गुठीमा पहिले मुक्तिनाथ धार्मिक क्षेत्र आउनेजाने साधुसन्तहरु बास बस्ने गर्दथे ।
इनार वरिपरि तारबार नहुँदा असुरक्षित हुने डर र इनार संरक्षणमा कसैले पनि चासो नदिदा इनारलाई कंक्रीट ढलन गरिएको स्थानीयबासीको भनाई छ । वडा छ का सदस्य शिव गिरीले जिल्लाकै परिचित ऐतिहासिक इनार लोप हुने नदिन ८ लाख रकम खर्चिएर पुर्ननिर्माण गरी संरक्षण गर्न लागेको बताउनुभयो ।