हिन्दु धर्मावलम्बीको महत्वपूर्ण पर्व नागपञ्चमी आज देशभर परम्परागत रुपमा नागको पूजा–आराधना गरी मनाइदैछ । श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइने यस पर्वमा घरको मूलढोका माथि नागको चित्र टाँसी पूजा गर्ने प्रचलन छ ।
नागपञ्चमीका अवसरमा नागको चित्रमा दूघ, दही, अक्षता, फूल, दुबो लगायतका सामग्री चढाएर पूजा गर्ने गरिन्छ । पूजा गरिसकेपछि नागको चित्र घरको मूलढोकामा टाँस्ने परम्परा रहेको छ । यसरी नागको चित्र टाँस्दा वर्षभर सर्प तथा अन्य घस्रने जीवबाट दुःख नहुने तथा आगलागी, चट्याङ र प्राकृतिक विपत्तिबाट सुरक्षा हुने धार्मिक विश्वास छ ।
वैदिककालदेखि नै नागपूजाको परम्परा रहेको धार्मिक मान्यता छ । नागलाई सर्पको राजा तथा पानी र सहकालसँग जोडेर हेर्ने कुश्मा नगरपालिका ५ का स्थानीय धर्मगुरु कृष्णप्रसाद आचार्य बताउनुहुन्छ । नागपञ्चमीका दिन अनन्त, वासुकी, पद्य, महापद्य, तक्षक, कुलीर, कर्कट र शंङ्ख गरी अष्टनागको पूजा गर्ने परम्परा रहेको छ ।
नागपञ्चमीका दिन खेतबारीमा खनजोत नगर्ने तथा नाग, सर्पलगायत घस्रने जीवलाई मार्न नहुने धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यता पनि छ । यसले प्रकृति र जीवजन्तु प्रति सम्मान गर्ने नेपाली संस्कृतिको पक्षलाई समेत उजागर गर्छ ।
धार्मिक आास्थासँगै नागपञ्चमीलाई पर्यावरण संरक्षणसँग पनि जोडेर हेर्न थालिएको छ । सर्पले प्राकृतिक पारिस्थितिक प्रणालीमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने भएकाले नागपूजाले सर्प तथा अन्य जीवजन्तुको संरक्षण सम्वन्धी जनचेतना बढाउन सहयोग पुग्ने युवा सामाजिक व्यक्तित्व शंकर गिरी बताउँनुुहुन्छ ।
पर्वका अवसरमा विभिन्न नागस्थान, नागपोखरी, शिवालय तथा अन्य धार्मिकस्थलमा समेत विशेष पूजाआजा गर्ने गरिन्छ । नागपञ्चमीले धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा र प्रकृति प्रतिको सम्मानलाई एकैसाथ जोड्ने पर्वका रुपमा निरन्तरता पाउँदै आएको भन्ने उद्योगवाणिज्य संघ पर्वतका पूर्व अध्यक्ष व्यवसायी व्यक्तित्व होमनारायण श्रेष्ठको धारणा छ ।