पर्वत जिल्लास्थित कुश्मा नगरपालिकाका नेवार समुदायले वर्षौदेखि आफ्नो संस्कृतिको रुपमा मनाउदै आएको लाखे नाच लोप हुनबाट जोगाउन युवापुस्तामा सकृयता देखिएको छ । यसपालीको लाखे नाच प्रदर्शनीमा युवापुस्ताले नेतृत्व गरेका छन् ।
नेवार समुदायले आफ्नो संस्कृति जोगाउन भनी गतवर्षदेखि नयाँ पिढीलाई पनि नाच्न र बजाउन सिकाएको थियो । लाखे नाच देखाउन युवा मात्रै नभई युवतीहरु समेत सकृय छन् ।
नेवार समुदायको दोस्रो पुस्ता मानिने अधिकांश युवा रोजीरोटीको खोजीमा विदेश छन् । यहाँ भएका युवामा पनि लाखे नाच प्रति चासो र रुचि कम देखिदा नेवार समुदायको पहिलो पुस्ता चिन्तित देखिन्थे । समाजमा चलनचल्तीमा रहदै आएका मौलिक कलासंस्कृति, चाडपर्व, मेला, जात्रा समयसँगै विविध कारणवश लोपोन्मुख छन् ।
आफ्नो संस्कृतिलाई लोप हुनबाट कसरी जोगाउने भन्ने चिन्ताले नेवार समुदायलाई पिरोल्न थालेपछि लाखे नाचलाई निरन्तरता दिन १२ वर्ष देखिका साना बाबुनानीदेखि १८ वर्षसम्मका युवापुस्तालाई प्रशिक्षण दिइएको थियो । नेवार समुदायका अग्रज सदस्यहरु विष्णुप्रसाद नेवार, इन्द्र श्रेष्ठ, खड्ग श्रेष्ठ साथै युवाहरु रमेश श्रेष्ठ, रामु श्रेष्ठ लगायतले केटाकेटीलाई आफ्नो मौलिक संस्कृतिको महत्व दर्शाउदै लाखे नाच सिकाउनु भएको थियो ।
नेवार समुदायका अगुवा विष्णुप्रसाद नेवार भन्नुहुन्छ–æखुशी र उत्साहका साथ नयाँ पिढीका पुस्ताले लाखे नाच सिकेका छन् । दश दिन भित्रमा राम्रो गरी झ्याली, ढोलक, बाँसुरी बजाउनुको साथै ताल मिलाएर नाच्न सिकेका थिए । हामीले जसरी हाम्रा पुर्खाबाट लाखे नाच सिक्दै आएका थियौ । उसैगरी अहिलेका भाईवैनीले पनि पछिसम्म लाखेनाच देखाउदै जानेछन् । लाखेनाच सहितको भदौरे जात्राबारे सिकाईले हाम्रो आफ्नो कलासंस्कृतिले निरन्तरता पाउने विश्वास छ ।
नेवार समुदायका सदस्य चेत प्रसाद श्रेष्ठका अनुसार भदौ महिनाको नागपञ्चमीदेखि कृष्ण जन्माष्टमीसम्म हरेक दिन सदरमुकाम कुश्मा बजार क्षेत्रमा लाखे नाच प्रदर्शन गरिन्छ । जनैपूर्णिमासम्म भदौरे जात्राको अन्तर्गत लाखे नाच देखाउने र त्यसपछि रोपाई जात्रा, गाईजात्रा, बाघजात्रा, नागा नाच देखाइन्छ । गाईजात्रामा नेवार परिवार जसले यसवर्ष आफन्त गुमाएका हुन्छन् । उनको सम्झना स्वरुप सोही परिवारका सदस्यले आफ्नो मृतक आफन्तको तस्वीर सेतो कपडाले बेरेको डोकोमा टाँसेर बजार परिक्रमा गर्दछन् ।
केही दशक पहिलेसम्म हनुमान नाच र बकुल्ला नाच देखाइदै आएको भए पनि अहिले यी नाचहरुको संरक्षण हुन नसक्दा लोप भैइ सकेको अग्रज नेवार सदस्य हरिप्रसाद श्रेष्ठ बताउनु हुन्छ । केही वर्ष अघिसम्म गाउँगाउँमा देखाइदै आएको भदौरे जात्रा हाल बजार क्षेत्रमा मात्र सिमित छ । यसको संरक्षण गर्न नसकेमा लोप हुने डरले नै अग्रज नेवार समुदायका सदस्यहरुले आफ्ना युवापुस्तालाई आफूले जानेको कलासंस्कृति सिकाएका हुन् ।
धान रोपाई र कोदो रोपाईको चटारो सकेर थकित भएका कृषकहरुलाई भदौरे जात्राले रमाइलो र मनोरञ्जन दिने गर्दछ । नेवार समुदायको किंवदन्ती अनुसार परापुर्वकालमा भूतप्रेतले मानिसलाई दुःख दिने गरेका थियो । त्यो दुःखबाट जोगिन भूत जस्तै लाखे नाच देखाई जात्रा गर्दा भूतले पनि आफूलाई समर्थन गरेको ठान्ने र दुःख नदिने भएकोले लाखे नाच देखाउदै आएको बताइन्छ । लाखे नाचसहितको भदौरे जात्राको इतिहास दुई शताव्दि भन्दा बढी रहेको आंकलन छ ।
लाखे नाचको आयोजना नेवाःसांस्कृतिक समूहले गर्दै आएको छ । नेवाःसांस्कृतिक समूहको आफ्नो आर्थिक कोष मार्फत् लाखे नाचको व्यवस्थापन हुने गर्दछ । यो समूहले लाखे नाच मार्फत् संकलन गरेको रकम र नेवार समुदायका सदस्यबाट सहयोग लिएको रकम मार्फत् सामाजिक कार्य विद्यालय निर्माण, बाटोघाटो निर्माण लगायतमा आर्थिक सहयोग समेत गर्दै आएको छ । लाखेनाच खासगरी नेवारी समुदायले प्रस्तुत गर्दै आएको भए पनि यस प्रति अन्य समुदायको पनि उत्तिकै साथ र सहयोग रहदै आएको नेवा सांस्कृतिक समूहको भनाई छ ।
लाखे नाच सहितको भदौरे जात्रा कुश्मा बजारमा माथिल्लो बजारमा बसोबास गर्ने नेवार समुदायले समेत भव्यरुपमा मनाउदै आउने गरेका छन् । सदरमुकाम कुश्मामा तल्लो हटिया र माथिल्लो हटियामा बसोबास गर्ने नेवार समुदायले वर्षौदेखि भदौरे जात्रा अलगअलग रुपमा प्रदर्शन गर्दै आएका छन् ।